Süreğen bir benlik, bize dair her zaman aynı kalan hiçbir şey yoktur. Bu teoriye göre, gerçeğe yakından baktığımızda, olduğumuzu düşündüğümüz türden bir benlik olabilecek hiçbir şey bulamayız. Benliğin bu reddi anatman (veya anatta) olarak bilinir. Atman ve atta, sırasıyla, “benlik” anlamına gelen Sanskritçe ve Pali kelimelerken “an-” ise bir olumsuzluk ekidir.
Canlı varlıklardan söz ederken onların parçalarını sıklıkla bir amaçları, hedefleri [goal] ya da işlevleri varmış gibi betimleriz. Kemikler vücudu desteklemek için vardır. Enzimler kimyasal tepkimeleri düzenlemek için çalışır. Bağışıklık sistemi, organizmanın hayatta kalması için enfeksiyonlarla savaşır. Bu tür açıklamalar teleolojik olarak adlandırılır, biyolojik özellikleri ne için oldukları bakımından açıklarlar.
Mikroskobik parçacıkları gözlemlemek şunlardan birine yol açıyor gibi görünüyor: ya parçacıkların rastlantısal biçimde bir sonuç almasına neden oluyor; ya her olası sonuç için dallanan bir dünya yaratıyor; ya da gizli değişkenler gerektiriyor ve ışıktan hızlı, yerel olmayan [nonlocal] iletişime imkân tanıyor. Parçacıklar ne tek bir yolu ne de diğerini, ne her ikisini birden ne de hiçbirini seçiyor; üstelik onları gözlemlediğimizi “biliyormuş” gibi davranıyorlar.
Üç makaleden oluşan serinin bu son bölümünde, kuantum mekaniğine dair bu görüşlerin felsefi imalarından bazılarına genel hatlarıyla değineceğiz.
Serimizin önceki makalesinde gördüğümüz hikâye mikroskobik parçacıkların özellikleri hakkındaki gerçek deneylere karşılık geliyor. Bu deneylerin, parçacıkların kısmen bir konumda kısmen de başka bir konumda bulunabildiklerini gösterdiğini ve bu konumları ölçmenin parçacıkların diğer özelliklerini değiştirdiğini hatırlayalım. Dolayısıyla bu parçacıkların özelliklerini ölçmenin çok tuhaf bir yanı var gibi duruyor.
Size karmaşık ve sezgilerimizle çelişecek bir hikaye anlatacağız. Hikâyenin (analoji yoluyla) anlattığı gerçek dünya durumları (mikroskobik parçacık ve sistemlerin ölçümü) karmaşık ve sezgilerimize aykırı olduğu için hikayenin kendisinin de öyle olması gerekir. Evinizde bir parti verdiğinizi varsayalım. Evinizde sadece iki kapı var: ön ve arka kapı. Misafirlerin %60’ından yiyecek, %40’ından içecek getirmelerini istediniz diyelim.
Deneyimlerimize göre bazı olay dizileri her zaman aynı sırayla gerçekleşir. Zamanın oku, bu bağlamda geçmiş ile geleceği ayırmamızı sağlayan temel kavramdır. Bu yazıda filozofların zamanın okunu açıklama girişimleri ele alınmakta; doğa yasaları, evrenin başlangıç koşulları ve uzay-zamanın yapısı olmak üzere üç farklı yaklaşım incelenmektedir.
Bir neden tam olarak nedir? Bir şeyin başka bir şeye neden olması ne demektir? Bu soruların yanıtları, bilimsel açıklama ve öngörünün yanı sıra, başkalarını yaptıklarından sorumlu tutmak için de önemlidir. Bu makale, nedensellik konusunda etkili olan üç felsefi teoriyi sunmaktadır.
